Otto Engelhardt-Kyffhauser (1884-1965)
%20_%20'Vertriebene%20mutter'%20_%20Galerie%20Nieuw%20Schoten.jpg)
Otto Engelhardt-Kyffhauser
(Duitsland, 1884-1965)
'Vertriebene mütter'
pasteltekening
32 x 46 cm
gesigneerd en voorzien van titel rechtsonder
Het menselijk leed van 1914 door de ogen van Otto Engelhardt-Kyffhäuser
In het tumult van de vroege twintigste eeuw werd de Europese kunstwereld geconfronteerd met een ongekende realiteit: de totale oorlog. Terwijl veel avant-gardisten deze dynamiek in abstracte of futuristische vormen probeerden te vangen, kozen anderen voor een rauw en invoelbaar realisme. Een treffend en aangrijpend voorbeeld hiervan is de gemengde techniek op papier Vertriebene Mütter ("Verdreven moeders") uit 1914, gemaakt door de Duitse kunstenaar Otto Engelhardt-Kyffhäuser (1884–1965). Dit werk biedt niet alleen een blik op het menselijke leed aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, maar vormt ook een sleutelstuk in het begrijpen van een kunstenaar wiens carrière later een complexe en controversiële wending zou nemen.
Moeders in de kou
Het kunstwerk toont een monumentale en tegelijkertijd intieme scène. Tegen een achtergrond van een haast anonieme, voortstuwende massa mensen, treden twee moeders prominent op de voorgrond. Op de linkerzijde zien we een vrouw, gehuld in een lichte hoofddoek, die een klein kind in een blauw jasje vasthoudt en een groter kind aan de hand meesleept. In haar andere hand torst ze een zware, roze-achtige koffer. Rechts staat een tweede moeder in een warme, roodbruine jas, die een baby – stevig in doeken gewikkeld tegen de ijzige kou – dicht tegen zich aan drukt. Tussen hen in staat een jong meisje met een eigen klein kistje, symbool voor de abrupt verloren jeugd. De kunstenaar heeft hier gekozen voor een gemengde techniek van pastel en houtskool of krijt. De zachte, bijna korrelige textuur van het pastelkrijt versterkt de winterse atmosfeer; de grond is bedekt met sneeuw en de figuren lijken te verkleumen in de bijtende vrieskou. Engelhardt-Kyffhäuser slaagt erin om de wanhoop, de vermoeidheid, maar ook de onvoorwaardelijke beschermingsdrang van de moeders tastbaar te maken.
De Eerste Wereldoorlog
Toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbrak, raakte Engelhardt-Kyffhäuser, net als veel van zijn tijdgenoten, direct betrokken bij het conflict. Hij werkte als oorlogsschilder en legde de vernietiging, de soldaten aan het front en – zoals in Vertriebene Mütter – de immense vluchtelingenstromen vast. In deze vroege periode is zijn werk humanitair van aard; het toont de tragische keerzijde van de geopolitieke strijd zonder directe politieke kleur te bekennen.
De schaduwzijde van een carrière
Het historisch bewustzijn dwingt ons echter ook om naar zijn latere jaren te kijken. In de jaren '30 sloot Engelhardt-Kyffhäuser zich aan bij de NSDAP en de SS. Zijn vaardigheid om volksverhuizingen en menselijke groepen vast te leggen, werd door het naziregime opgemerkt. In opdracht van Heinrich Himmler reisde hij in 1940 naar bezet Polen om de gedwongen migratie van etnische Duitsers (Volksdeutschen) te documenteren in zijn bekende serie Der große Treck. Hoewel deze werken technisch meesterlijk waren, dienden ze destijds als propaganda voor de ideologie van het regime.
Een tijdloos monument van ontheemding
Ondanks de latere politieke keuzes van de kunstenaar, blijft Vertriebene Mütter uit 1914 een autonoom en integer meesterwerk. Het stamt uit een periode waarin Engelhardt-Kyffhäuser de rauwe werkelijkheid van de oorlog observeerde met de empathische blik van een chroniqueur.
Het werk herinnert ons eraan dat in elk groot conflict de zwaarste klappen vallen bij de meest kwetsbaren: moeders en hun kinderen, op de vlucht naar een onzekere toekomst, met niets meer dan wat ze kunnen dragen. Het is een visueel document dat honderd jaar na dato helaas nog even actueel is als destijds.
